Tα κόμματα ή τα πρόσωπα επηρεάζουν την ψήφο; - ΤΟ ΒΗΜΑ

Original source (on modern site) | Article images: [1] [2]

Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή

Σε κοινοβουλευτικά συστήματα όπως στην Ελλάδα και αλλού, τα κόμματα θεωρητικά έχουν τον πρώτο λόγο.

Ιδίως αν οι ιδεολογίες είναι ζωντανές, οι κομματικές ταυτότητες ισχυρές, οι παραδοσιακοί ψηφοφόροι πολλοί και η πόλωση έντονη. Στις συνθήκες αυτές, οι πολίτες επιλέγουν πρωτίστως κόμμα.

Ακόμα και έτσι όμως οι χαρισματικοί ηγέτες μπορούν να κάνουν τη διαφορά. Αφενός γιατί κινητοποιούν τους αφοσιωμένους ψηφοφόρους και αφετέρου γιατί προσελκύουν αναποφάσιστους. Όπως συνέβη σε ορισμένες περιπτώσεις στα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης. Στις εκλογές του 1974 ο Καραμανλής εξελέγη με 54,4% και στις εκλογές του 1981 ο Παπανδρέου έλαβε 48,1%. Και οι δύο συνέβαλαν για να ξεπεραστούν εκλογικά τα παραταξιακά όρια των κομμάτων τους.

Από το 1990 και μετά, το πολιτικό περιβάλλον σταδιακά αλλάζει και τα πρόσωπα αρχίζουν να «μετρούν» περισσότερο και σε πιο μόνιμη βάση. Ανεξαρτήτως χαρισματικότητας. Όπως συμβαίνει άλλωστε και διεθνώς.

Οι ιδεολογίες υποχωρούν, οι κομματικές ταυτίσεις αρχίζουν να αδυνατίζουν και οι παραδοσιακοί ψηφοφόροι μειώνονται. Την ίδια ώρα οι αναποφάσιστοι σταδιακά αυξάνονται, ενώ τα media και ιδίως η τηλεόραση δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στην εικόνα και τα πρόσωπα. Επίσης, οι προεκλογικές καμπάνιες θέτουν στο επίκεντρο τους πολιτικούς αρχηγούς με τις δημοσκοπήσεις να αξιολογούν διαρκώς την εικόνα τους.

Συνολικά η «προσωποποίηση» της πολιτικής εντείνεται και η ηγεσία επηρεάζει πλέον περισσότερο από πριν. Ιδίως τους αναποφάσιστους. Για παράδειγμα, σε συνθήκες δικομματισμού, ο Σημίτης μετακίνησε το ΠαΣοΚ στο Κέντρο και επικράτησε σε δύο κάλπες. Ο Κώστας Καραμανλής προσέλκυσε αργότερα τους αναποφάσιστους του «μεσαίου» χώρου κερδίζοντας επίσης δύο εκλογές.

Η δημοφιλία, η ικανότητα και η αξιοπιστία των προσώπων έχουν πλέον σημασία μεγαλύτερη. Στοιχεία που επηρεάζονται από τις επιδόσεις στη διαχείριση πρωτίστως της οικονομίας και γενικώς των ζητημάτων που αφορούν τους πολίτες. Όπως και από τις προτάσεις για το μέλλον. Είτε πρόκειται για πρωθυπουργούς είτε για αρχηγούς της αντιπολίτευσης.

Από την κρίση και μετά, το πλαίσιο γίνεται αρχικά πιο σύνθετο.

Από τη μία πλευρά, οι κομματικές ταυτότητες κλονίζονται, ο δικομματισμός ΠαΣοΚ - ΝΔ ανατρέπεται, οι αναποφάσιστοι αυξάνονται και επικρατεί εκλογική ρευστότητα.

Ακόμη η ανάπτυξη των social media εντείνει την έμφαση στα πρόσωπα των αρχηγών οι οποίοι βρίσκονται σε διαρκή εκλογική εκστρατεία.

Από την άλλη πλευρά όμως, από το 2010 έως τον Ιανουάριο του 2015, όλα επισκιάζονται από το ζήτημα του Μνημονίου που τροφοδοτεί την πόλωση μνημονιακών - αντιμνημονιακών και επηρεάζει την ψήφο καθοριστικά.

Όταν όμως η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ - ΑΝΕΛ προσχωρεί στο τρίτο Μνημόνιο, τα πρόσωπα επανέρχονται εντονότερα στο προσκήνιο. Ζητούμενο άλλωστε είναι η διαχείριση της οικονομίας και η εφαρμογή του προγράμματος. Στις κάλπες του Σεπτεμβρίου 2015, βάσει του exit poll, το 23% του εκλογικού σώματος ψήφισε με σκοπό να εκλέξει πρωθυπουργό. Από αυτούς σχεδόν οι επτά στους δέκα επέλεξαν τον Τσίπρα, ενώ δύο στους δέκα τον Μεϊμαράκη. Ανάλογη σε έναν βαθμό ήταν η εξέλιξη και στις εκλογές του 2019 και του 2023. Η εικόνα Μητσοτάκη διευκόλυνε τη διεύρυνση της ΝΔ στον «μεσαίο» χώρο και την πολυσυλλεκτικότητα της εκλογικής της βάσης.

Μετά το 2023, η συρρίκνωση του ΣΥΡΙΖΑ και η απουσία δικομματισμού έχουν ενισχύσει περαιτέρω όλες τις προϋπάρχουσες τάσεις.

Η επίδραση είναι εμφανής σε πολλά επίπεδα, αλλά όχι παντού με την ίδια ένταση.

Στη ΝΔ, η εικόνα του κόμματος φαίνεται να συμβαδίζει με εκείνη του Μητσοτάκη. Δύο ευρήματα από έρευνες της Metron είναι ενδεικτικά:

Σεπτέμβριος 2022 (πριν τις κάλπες του 2023): όσοι επιλέγουν τη ΝΔ στην εκτίμηση ψήφου, επιλέγουν και τον Μητσοτάκη στην καταλληλότητα για την πρωθυπουργία - 35,8% και 35% αντίστοιχα.

Σεπτέμβριος 2026 (πριν τις κάλπες του 2027): 30,2% λαμβάνει η ΝΔ στην εκτίμηση ψήφου, 30% και ο Μητσοτάκης στην καταλληλότητα.

Ίσως το μοντέλο διακυβέρνησης της «προεδρικής πρωθυπουργίας», για να δανειστώ τη διατύπωση του Γιάννη Πρετεντέρη (Το Βήμα 6/10/2019), να εξηγεί αυτή τη σύγκλιση.

Κατά συνέπεια η εκλογική προοπτική της κυβέρνησης μοιάζει να εξαρτάται σημαντικά από τον Πρωθυπουργό και την ικανότητα του να πείσει ότι μια τρίτη συνεχή θητεία είναι χρήσιμη και αναγκαία.

Στην ΕΛΑΣ, το τοπίο έχει ομοιότητες. Ήδη από την ίδρυσή της, η απήχηση στην εκτίμηση ψήφου συμβαδίζει με την απήχηση του αρχηγού της στην καταλληλότητα για την πρωθυπουργία. Βάσει της Metron (24/9), 15,8% λαμβάνει η ΕΛΑΣ και 13% ο Τσίπρας. Μένει συνεπώς να αποδειχθεί αν ο χρόνος που απομένει ως τις κάλπες είναι αρκετός για να βελτιώσει την εικόνα του ώστε να επιτρέψει στην ΕΛΑΣ να διευρύνει την επιρροή της.

Στο ΠαΣοΚ, η «φανέλα» μετρά προς το παρόν περισσότερο. Η εικόνα του κόμματος είναι σταθερά ισχυρότερη από εκείνη της ηγεσίας του. Ενδεικτικά, σύμφωνα με τη Metron (24/9), στην εκτίμηση ψήφου το ΠαΣοΚ λαμβάνει 12,6% και ο αρχηγός του στην καταλληλότητα 7%. Παραμένει επομένως το ερωτηματικό αν θα επέλθει αισθητή βελτίωση έως τις εκλογές.

Συμπερασματικά, τα κόμματα επηρεάζουν ακόμα την ψήφο. Όχι όμως όσο στο παρελθόν καθώς οι κομματικές ταυτότητες έχουν αποδυναμωθεί και οι μετακινήσεις ψηφοφόρων είναι ευκολότερες. Έτσι υπάρχει περισσότερος χώρος για τα πρόσωπα να ασκήσουν σημαντική επιρροή.

*Ο Πάνος Κολιαστάσης είναι δρ Πολιτικής Επιστήμης του Queen Mary University of London (QMUL) και διδάσκων στο Τμήμα Επικοινωνίας & ΜΜΕ του ΕΚΠΑ.